Quẻ 29 · Thuần Khảm

Quẻ Khảm gồm hai quái Khảm chồng lên nhau, đều là nước, nên còn gọi là Tập Khảm, nghĩa là hiểm trở trùng lặp. Mỗi quái có một hào dương kẹp giữa hai hào âm, như dòng nước chảy giữa hai vách vực, hay tấm lòng cứng cỏi giữa vòng vây. Chữ Khảm vốn là cái hố, chỗ trũng sâu. Thoán truyện nói nước chảy mà không đầy tràn, đi qua chỗ hiểm mà không mất chữ tín. Trình Di xem đó là cách vượt hiểm: giữ thật lòng ở bên trong, cứ bền bỉ chảy tới thì có xu hướng tìm được lối ra.

1. Hào 1 · 初六

   習坎，入于坎窞，凶。

   Tập khảm, nhập vu khảm đạm, hung.

   Hiểm chồng lên hiểm, lại sa vào chỗ sâu nhất của hố, xấu.

   Sơ Lục âm nhu ở đáy quẻ, vị dương nên không chính, lên trên lại không có ứng giúp. Đã ở trong hiểm còn sa thêm vào hố sâu hơn, Tiểu Tượng nói là vì lạc mất đường. Như người đang nợ lại vay chỗ khác để trả, càng gỡ càng rối. Lúc ấy nên dừng lại tìm đúng hướng trước khi bước tiếp.

2. Hào 2 · 九二

   坎有險，求小得。

   Khảm hữu hiểm, cầu tiểu đắc.

   Trong hố có hiểm, cầu việc nhỏ thì được.

   Cửu Nhị dương cương đắc trung nhưng bị hai hào âm vây trên dưới, lại không có ứng vì Cửu Ngũ cũng là dương. Tiểu Tượng nói chỉ được việc nhỏ vì chưa ra khỏi giữa vùng hiểm. Người có tài trong cảnh khó nên lượng sức mà làm những việc nằm trong tầm tay, như quán ăn lúc ế khách thì giữ vững món quen, tích dần từng chút thay vì mở rộng.

3. Hào 3 · 六三

   來之坎坎，險且枕，入于坎窞，勿用。

   Lai chi khảm khảm, hiểm thả chẩm, nhập vu khảm đạm, vật dụng.

   Tới lui đều là hố hiểm, đã hiểm lại còn tựa vào chỗ hiểm, sa vào hố sâu, chớ hành động.

   Lục Tam âm nhu ở vị dương, không trung không chính, đứng giữa hai quái Khảm nên tiến lui đều vướng. Tiểu Tượng nói rốt cuộc không có công, vì càng vùng vẫy càng lún. Như người đang rối việc lại nhảy sang dự án khác cho đỡ chán, chỉ thêm rối. Lúc này đứng yên giữ mình thường khôn hơn cố xoay xở.

4. Hào 4 · 六四

   樽酒簋貳，用缶，納約自牖，終无咎。

   Tôn tửu quỹ nhị, dụng phẫu, nạp ước tự dũ, chung vô cữu.

   Một chén rượu, hai bát cơm, đựng bằng đồ sành mộc mạc. Đưa lời giao ước qua khung cửa sổ, cuối cùng không lỗi.

   Lục Tứ âm ở vị âm, đắc chính, lại ở sát Cửu Ngũ nên như bề tôi gần vua trong thời hiểm. Không cần lễ lớn, chỉ chén rượu bát cơm mộc mạc, Tiểu Tượng nói đó là chỗ cứng mềm gặp nhau. Đi qua cửa sổ nghĩa là theo lối người kia dễ mở lòng nhất. Như góp ý với cấp trên đang căng thẳng, một buổi trò chuyện giản dị, chân thành thường hiệu quả hơn văn bản dài.

5. Hào 5 · 九五

   坎不盈，祗既平，无咎。

   Khảm bất doanh, chỉ ký bình, vô cữu.

   Nước trong hố chưa đầy tràn, chỉ vừa đến mức bằng phẳng, không lỗi.

   Cửu Ngũ dương cương trung chính ở ngôi tôn, có tài ra khỏi hiểm, nhưng dưới không có ứng giúp nên chưa thoát hẳn. Nước chưa đầy mà đã gần bằng miệng hố, Tiểu Tượng nói đức trung chưa được rộng lớn. Như công ty vừa qua cơn khó, sổ sách vừa cân lại, chưa nên tiêu xài hay mở rộng mà cứ giữ mức vừa phải.

6. Hào 6 · 上六

   係用徽纆，寘于叢棘，三歲不得，凶。

   Hệ dụng huy mặc, trí vu tùng cức, tam tuế bất đắc, hung.

   Bị trói bằng dây thừng to, đặt giữa bụi gai, ba năm không ra được, xấu.

   Thượng Lục âm nhu ở tận cùng hiểm, không có tài mà lại ở chỗ cao, như người tự trói mình trong bụi gai. Tiểu Tượng nói vì đánh mất đạo nên lận đận lâu dài. Có thể hiểu như người cứ khăng khăng một cách làm sai, bị chính thói quen ấy giam lại. Muốn ra khỏi cảnh này thường phải bắt đầu từ việc nhận ra mình đã đi lạc.

Hiểm trở thường không tan trong một ngày, nhưng lòng thành và sự bền bỉ giúp mình không lạc hướng. Nên đi từng bước nhỏ, giữ chữ tín, tránh vùng vẫy liều lĩnh và kiên nhẫn như nước tìm đường chảy qua chỗ trũng.

• Quẻ hỗ頤27 · Di
• Quẻ đảo坎29 · Khảm
• Quẻ đối離30 · Ly
• Quẻ trước大過28 · Đại Quá
• Quẻ sau離30 · Ly