Từ điển thuật ngữ

Giải thích ngắn gọn các thuật ngữ Lục Hào và Mai Hoa xuất hiện trong bài luận.

Quẻ chính
Quẻ lập được từ sáu lần gieo, cho biết tình thế hiện tại của việc đang hỏi.
Quẻ chính gồm sáu hào, đọc từ dưới lên. Ba hào dưới là hạ quái (nội quái), ba hào trên là thượng quái (ngoại quái). Lời kinh của quẻ chính là căn cứ đầu tiên khi luận.
Quẻ biến
Quẻ có được khi các hào động đổi âm thành dương, dương thành âm; chỉ chiều hướng về sau.
Chỉ có quẻ biến khi có hào động. Quẻ chính là lúc này, quẻ biến là chặng sau của sự việc. Không có hào động thì gọi là quẻ tĩnh.
Quẻ hỗ
Quẻ ghép từ các hào 2, 3, 4 và 3, 4, 5 của quẻ chính, chỉ điều ẩn bên trong sự việc.
Trong phép Mai Hoa, hỗ quái cho thấy diễn biến ngầm, những yếu tố chưa lộ ra. Hạ hỗ ứng với giai đoạn gần, thượng hỗ với giai đoạn xa hơn.
Hào động
Hào gieo ra lão dương (9) hoặc lão âm (6), sẽ biến sang hào đối nghịch.
Hào động là chỗ sự việc đang chuyển. Lời hào của hào động thường được đọc làm lời chính theo lệ Chu Hi. Trong Lục Hào, hào động có thể sinh hoặc khắc dụng thần.
Thế và Ứng
Thế là người hỏi, Ứng là đối phương hoặc hoàn cảnh bên ngoài.
Mỗi quẻ có một hào Thế và một hào Ứng cách nhau ba vị trí, xác định theo cung của quẻ. Thế vượng, Ứng sinh Thế thường là thế thuận; Thế suy, Ứng khắc Thế thì nên thận trọng.
Dụng thần
Hào đại diện cho người hoặc việc được hỏi, là trọng tâm khi luận Lục Hào.
Dụng thần chọn theo lục thân: hỏi công việc lấy Quan Quỷ, hỏi tiền bạc lấy Thê Tài, hỏi nhà cửa giấy tờ lấy Phụ Mẫu, hỏi con cái lấy Tử Tôn, hỏi bạn bè anh em lấy Huynh Đệ. Dụng thần vượng, được sinh thì việc dễ thành.
Nguyên thần
Lục thân sinh ra dụng thần, là sức nâng đỡ cho việc đang hỏi.
Nguyên thần vượng và động thì dụng thần được tiếp sức. Nguyên thần suy hoặc bị khắc thì sự giúp đỡ yếu đi.
Kỵ thần
Lục thân khắc dụng thần, là yếu tố cản trở.
Kỵ thần vượng, động thì việc gặp trở ngại; kỵ thần suy, tĩnh hoặc gặp tuần không thì trở ngại nhẹ đi.
Cừu thần
Lục thân khắc nguyên thần, gián tiếp làm yếu chỗ dựa của dụng thần.
Cừu thần không khắc dụng thần trực tiếp mà cắt đường tiếp sức. Khi cừu thần động mạnh, nên xem nguyên thần có còn đủ sức không.
Lục thân
Năm loại quan hệ gán cho mỗi hào: Phụ Mẫu, Huynh Đệ, Tử Tôn, Thê Tài, Quan Quỷ.
Lục thân tính từ ngũ hành của hào so với ngũ hành của cung quẻ. Mỗi lục thân tượng trưng cho một nhóm người và việc, nhờ đó chọn được dụng thần cho từng câu hỏi.
Lục thú
Sáu linh vật gán cho sáu hào theo can ngày: Thanh Long, Chu Tước, Câu Trần, Đằng Xà, Bạch Hổ, Huyền Vũ.
Lục thú gợi tính chất của sự việc: Thanh Long là vui, thuận; Chu Tước là lời nói, giấy tờ; Câu Trần là trì trệ, đất đai; Đằng Xà là lo nghĩ, rối rắm; Bạch Hổ là gấp gáp, áp lực; Huyền Vũ là chuyện khuất, mờ ám.
Nạp giáp
Cách gán can chi cho từng hào của quẻ, là bước đầu khi lập quẻ Lục Hào.
Mỗi quái có bộ can chi cố định cho ba hào. Nhờ nạp giáp, mỗi hào có ngũ hành để xét sinh khắc với tháng, ngày và với nhau.
Nguyệt kiến
Chi của tháng (theo tiết khí) lúc gieo quẻ, quyết định hào nào vượng, hào nào suy.
Hào cùng hành hoặc được nguyệt kiến sinh là vượng; bị nguyệt kiến khắc là suy. Nguyệt kiến là thước đo sức mạnh quan trọng nhất trong Lục Hào.
Nhật thần
Can chi của ngày gieo quẻ, có sức sinh, khắc, xung, hợp các hào.
Nhật thần được ví như người cầm quyền trong ngày: hào được nhật thần sinh, hợp thì có sức; bị nhật thần xung, khắc thì bị lay động. Can ngày còn quyết định cách xếp lục thú.
Tuần không
Hai địa chi không có trong tuần giáp của ngày gieo; hào gặp tuần không tạm thời chưa có thực lực.
Hào tuần không giống người vắng mặt: việc chưa tới hoặc chưa thật. Khi qua tuần hoặc gặp ngày xung, ngày điền thực, hào tuần không thường mới phát huy.
Nguyệt phá
Hào có chi bị chi tháng xung, xem như bị tổn hại trong tháng đó.
Hào nguyệt phá yếu trong tháng hiện tại; nếu là dụng thần thì việc khó thành trong tháng này, nhưng qua tháng có thể khác.
Ám động
Hào tĩnh nhưng vượng, bị nhật thần xung nên ngầm chuyển động.
Ám động là chuyển biến âm thầm, không lộ ra ngoài. Hào ám động vẫn có thể sinh hoặc khắc các hào khác.
Hồi đầu sinh, hồi đầu khắc
Hào động biến ra hào mới sinh lại (hồi đầu sinh) hoặc khắc lại (hồi đầu khắc) chính nó.
Hồi đầu sinh là được tiếp sức từ chính sự thay đổi, thường thuận. Hồi đầu khắc là bị chính sự thay đổi làm tổn hại, thường nên cẩn trọng.
Hóa tiến, hóa thoái
Hào động biến ra hào cùng hành nhưng chi tiến lên (hóa tiến) hoặc lùi lại (hóa thoái).
Hóa tiến là đà tăng dần, hóa thoái là đà giảm dần. Dụng thần hóa tiến thường tốt, kỵ thần hóa tiến thì trở ngại tăng.
Phục thần
Lục thân không hiện trong quẻ, nằm ẩn dưới một hào của quẻ thuần cùng cung.
Khi dụng thần không hiện, phải tìm phục thần. Phục thần được hào bay (phi thần) sinh hoặc gặp ngày tháng giúp thì có thể lộ ra.
Thể và Dụng
Trong Mai Hoa, quái không có hào động là Thể (người hỏi), quái có hào động là Dụng (việc, hoàn cảnh).
Dụng sinh Thể là được giúp; Thể khắc Dụng là mình chủ động nhưng phải ra sức; Dụng khắc Thể là bị hoàn cảnh ép; Thể sinh Dụng là hao sức; Thể Dụng cùng hành là hòa.
Ứng kỳ
Thời điểm sự việc có xu hướng chuyển biến, suy ra từ ngày tháng hợp, xung, sinh dụng thần.
Ứng kỳ thường rơi vào ngày tháng dụng thần được sinh, hợp, lâm vượng, hoặc ngày xung hào tuần không. Đây là xu hướng để chuẩn bị, không phải lời hẹn chắc chắn.
Thoán từ
Lời kinh nói về toàn quẻ, tương truyền do Văn Vương soạn.
Thoán từ ngắn gọn, nêu tính chất chung của quẻ. Khi quẻ không có hào động, Thoán từ là lời chính để luận.
Đại Tượng
Lời giải thích hình tượng hai quái và bài học cho người quân tử, nằm trong Tượng truyện.
Đại Tượng bắt đầu bằng hình ảnh tự nhiên (ví dụ mây sấm, núi đầm) rồi nói người quân tử nên làm gì. Đây là phần gần với đời sống nhất của mỗi quẻ.
Hào từ
Lời kinh cho từng hào trong sáu hào, tương truyền do Chu Công soạn.
Hào từ mô tả từng giai đoạn nhỏ trong tình thế của quẻ. Khi có hào động, lời của hào động thường là lời chính.
Giờ động tâm
Thời điểm câu hỏi khởi lên trong lòng, dùng để lấy can chi tháng, ngày khi luận.
Theo quan niệm xưa, quẻ ứng với lúc lòng người khởi động. Nếu câu hỏi khởi lên từ trước, có thể chỉnh lại giờ động tâm cho đúng lúc ấy.
Ngũ hành sinh khắc
Năm hành Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ sinh và khắc nhau theo vòng cố định.
Tương sinh: Kim sinh Thủy, Thủy sinh Mộc, Mộc sinh Hỏa, Hỏa sinh Thổ, Thổ sinh Kim. Tương khắc: Kim khắc Mộc, Mộc khắc Thổ, Thổ khắc Thủy, Thủy khắc Hỏa, Hỏa khắc Kim. Mọi phép luận vượng suy đều dựa vào đây.