Lịch sử Kinh Dịch: từ truyền thuyết đến khảo cứu văn bản

Kinh Dịch được hình thành trong một lần hay qua nhiều thời?

Bản Kinh Dịch hiện được đọc là kết quả của nhiều lớp hình thành và truyền lại. Có hệ thống hình quẻ, phần lời quẻ và lời hào thường gọi là phần kinh, cùng các thiên bình giải thường gọi là Dịch truyện. Những lớp ấy khác nhau về cách nói và mối quan tâm. Không nên gán một ngày ra đời cho toàn bộ cuốn sách như gán ngày xuất bản cho một tác phẩm hiện đại.

Phần cốt lõi của Chu Dịch thường được giới nghiên cứu đặt trong bối cảnh Tây Chu. Niên đại chi tiết và quá trình biên tập vẫn có những ý kiến khác nhau. Cách gọi gần ba nghìn năm vì thế là một mốc khái quát, không xác nhận mọi chương đều cùng tuổi. Người đọc có thể giữ cả sự kính trọng truyền thống lẫn thói quen hỏi tư liệu nào đang nâng đỡ một nhận định.

Phục Hy vẽ Bát quái là lịch sử hay truyền thuyết?

Phục Hy là nhân vật văn hóa huyền thoại trong truyền thống Trung Hoa. Hệ Từ kể việc quan sát trời đất, chim thú, gần lấy ở thân mình, xa lấy ở vật để tạo Bát quái. Câu chuyện diễn đạt một quan niệm về nguồn gốc ký hiệu và sự học từ thế giới. Nó không phải hồ sơ đương thời cho phép xác nhận một cá nhân đã vẽ đủ tám quái vào một năm cụ thể.

Khảo cứu hiện đại còn xem xét những dấu hiệu số và hình trên tư liệu cổ để tìm hiểu quá trình phát triển ký hiệu chiêm vấn. Từ đó đến cấu trúc văn bản lưu truyền là một vấn đề nghiên cứu, không thể lấp chỗ trống bằng truyền thuyết. Truyền thuyết có ý nghĩa văn hóa riêng. Đọc đúng loại tư liệu giúp ta hiểu điều người xưa muốn kể mà không biến lời kể thành chứng cứ khảo cổ.

Văn Vương và Chu Công có viết lời quẻ, lời hào không?

Truyền thống thường quy lời quẻ cho Văn Vương, lời hào cho Chu Công, đồng thời gắn việc diễn Dịch với hoàn cảnh Văn Vương gặp khó. Đây là mô hình tác giả có ảnh hưởng lớn trong cách sách được giảng và tiếp nhận. Tuy nhiên, khảo cứu văn bản không đơn giản coi những quy thuộc ấy là chữ ký tác giả. Những câu nói, hình ảnh và dấu vết sự kiện trong sách cần được xem xét trong lịch sử ngôn ngữ của chúng.

Một giả thuyết về niên đại biên tập không đồng nghĩa từng câu được viết mới đúng vào thời điểm đó. Văn bản có thể thu nhận chất liệu cũ rồi được sắp xếp và giải thích về sau. Vì vậy, cách nói phần kinh hình thành qua quá trình tích lũy thường thận trọng hơn việc xác quyết hai người đã viết xong toàn bộ. Điều còn tranh luận nên được giữ là tranh luận, không kể như một bí mật đã được giải quyết.

Thập Dực gồm gì, có phải do Khổng Tử viết hết?

Thập Dực nghĩa là mười cánh, một hình ảnh chỉ các phần bình giải nâng đỡ việc đọc kinh. Danh sách thường kể bảy loại văn bản, trong đó Thoán, Tượng và Hệ Từ mỗi loại chia thượng hạ nên tổng thành mười. Các thiên ấy đưa việc đọc từ lời chiêm vấn tới những suy nghĩ rộng về trật tự, biến đổi và hành xử. Tượng truyện của Thuần Càn là một ví dụ quen thuộc khi bàn sự tự rèn luyện.

Truyền thống gắn Thập Dực với Khổng Tử, nhưng giới nghiên cứu hiện nay nhìn chung không coi toàn bộ mười phần là tác phẩm của một mình ông. Các thiên thường được đặt vào quá trình phát triển từ thời Chiến Quốc đến đầu Hán, với niên đại cụ thể còn khác nhau. Không xác nhận tác quyền không đồng nghĩa phủ nhận ảnh hưởng Nho học. Đó là hai câu hỏi cần được phân biệt khi kể lịch sử.

• Thoán truyện: thượng và hạ.
• Tượng truyện: thượng và hạ.
• Hệ Từ truyện: thượng và hạ.
• Văn Ngôn truyện.
• Thuyết Quái truyện.
• Tự Quái truyện.
• Tạp Quái truyện.

Bản lụa Mã Vương Đôi cho biết điều gì?

Năm 1973, việc khai quật ở Mã Vương Đôi, Trường Sa, làm xuất lộ các bản viết trên lụa, trong đó có một bản Chu Dịch và những văn bản liên quan. Ngôi mộ chứa nhóm tư liệu này được định niên đại chôn cất năm 168 trước Công nguyên. Mốc chôn cất giúp xác định bản chép đã tồn tại trước đó; nó không phải ngày sáng tác nội dung. Phân biệt bản sao và tác phẩm là điều rất quan trọng.

Bản lụa có thứ tự quẻ và những cách viết khác bản lưu truyền phổ biến, đồng thời cho thấy các lối bình giải đa dạng thời đầu. Phát hiện ấy khiến câu chuyện truyền bản trở nên phong phú hơn, không chứng minh mọi điều trong sách đều đúng theo nghĩa dự báo. Khảo cổ giúp nghiên cứu lịch sử văn bản. Nó cho ta hỏi văn bản đã được sắp xếp, đọc và lưu giữ như thế nào qua những thời kỳ khác nhau.

Từ Vương Bật đến các bản dịch Việt, sách đã được đọc ra sao?

Vương Bật ở thế kỷ ba là một gương mặt quan trọng của truyền thống chú Dịch, với những bàn luận về lời, tượng và ý. Đến thời Tống, Trình Di và Chu Hi tiếp tục tạo ảnh hưởng lớn nhưng có trọng tâm khác nhau. Trình Di khai triển đạo lý và cách xử thế; Chu Hi đặt lại sự chú ý vào đặc tính chiêm vấn của phần kinh. Không nên tưởng nhiều thế kỷ chú giải chỉ lặp một tiếng nói không đổi.

Với người Việt, Quốc văn Chu Dịch diễn giải của Phan Bội Châu và Kinh Dịch do Ngô Tất Tố dịch, chú giải là hai lối vào đáng biết. Bản Ngô Tất Tố phân biệt những lớp như lời kinh, lời truyện, lời bàn của Trình Di và bản nghĩa Chu Hi. Khi gặp cách phiên âm Kiền thay cho Càn hay cách dịch cổ, nên đặt chúng vào quy ước của bản sách. Không cần mặc nhiên coi khác chữ là khác quẻ.

Lịch sử dài của Kinh Dịch hấp dẫn ở chỗ người đọc luôn đem câu hỏi thời mình vào một văn bản cũ. Bạn hôm nay cũng có thể làm vậy khi cân nhắc việc làm, học hành hay cách phối hợp với người khác. Hãy giữ hai câu hỏi song song: người xưa đã viết gì và mình đang vận dụng thêm điều gì? Biết có nhiều lớp đọc giúp việc suy ngẫm sâu hơn, đồng thời tránh mượn uy tín cổ xưa cho kết luận vượt khỏi tư liệu.