Quẻ 4 · Sơn Thủy Mông

Quẻ Mông có Cấn là núi ở trên, Khảm là nước ở dưới. Dưới chân núi có chỗ hiểm, gặp hiểm thì dừng lại mà chưa biết đi đâu, nên Thoán truyện gọi là Mông. Chữ Mông vốn là loài dây leo trùm phủ, chỉ cái tối tăm, chưa sáng của trẻ nhỏ hay người mới học. Nhưng đó cũng là dòng suối vừa chảy ra từ chân núi, còn nhỏ và trong, có thể dẫn thành sông lớn. Trình Di và Chu Hi đều xem Mông là thời của giáo dục: người dạy giữ đạo, người học thành tâm thì sự u tối dần được khai mở.

1. Hào 1 · 初六

   發蒙，利用刑人，用說桎梏，以往吝。

   Phát mông, lợi dụng hình nhân, dụng thoát chất cốc, dĩ vãng lận.

   Mở mang sự tối tăm, lợi dùng phép răn phạt để làm khuôn phép, nhờ đó tháo bỏ gông cùm; cứ mãi như thế mà đi thì đáng tiếc.

   Sơ Lục là hào âm ở dưới cùng, chất âm mà ở vị dương, như đứa trẻ mới bắt đầu học, còn mê muội nhất. Buổi đầu cần có kỷ luật rõ ràng, Tiểu Tượng nói đó là để làm cho phép tắc ngay ngắn. Nhưng kỷ luật chỉ để tháo cái gông của thói xấu, nếu chỉ biết phạt mãi thì người học sinh sợ mà không tiến. Như cha mẹ đặt giờ học cho con lúc đầu là cần, nhưng về lâu dài phải giúp con tự giác.

2. Hào 2 · 九二

   包蒙吉，納婦吉，子克家。

   Bao mông cát, nạp phụ cát, tử khắc gia.

   Bao dung người non dại thì tốt, nhận vợ thì tốt, người con gánh vác được việc nhà.

   Cửu Nhị là hào dương duy nhất của nội quái, dương ở vị âm nhưng đắc trung, ứng với Lục Ngũ ở ngôi tôn, là người thầy của cả quẻ. Có lòng rộng bao bọc những hào âm non nớt, lại được bậc trên tin cậy giao việc, như người con biết đứng ra lo liệu gia đình. Tiểu Tượng nói đó là cương và nhu tiếp nối nhau. Ở công sở, đây là người trưởng nhóm kiên nhẫn kèm cặp nhân viên mới mà vẫn được cấp trên trao quyền.

3. Hào 3 · 六三

   勿用取女，見金夫，不有躬，无攸利。

   Vật dụng thú nữ, kiến kim phu, bất hữu cung, vô du lợi.

   Chớ lấy người con gái này, thấy người đàn ông lắm tiền là không giữ được mình, chẳng có gì lợi.

   Lục Tam âm nhu ở vị dương, không trung không chính, đáng lẽ ứng với Thượng Cửu nhưng lại bị Cửu Nhị gần bên lôi cuốn. Hình ảnh người con gái thấy kẻ giàu là quên mình chỉ sự thiếu vững vàng, Tiểu Tượng nói hành động như thế là không thuận đạo. Trong học hành hay công việc, người cứ thấy lợi trước mắt là bỏ dở việc mình đang theo thì khó thành điều gì.

4. Hào 4 · 六四

   困蒙，吝。

   Khốn mông, lận.

   Bị vây khốn trong sự tối tăm, đáng tiếc.

   Lục Tứ âm ở vị âm, tuy chính nhưng kẹp giữa hai hào âm, không có ứng, lại xa hẳn Cửu Nhị và Thượng Cửu là những người có thể dạy mình. Tiểu Tượng nói cái đáng tiếc là một mình xa người thực tài. Giống người tự học mà không chịu hỏi ai, không vào nhóm nào, loay hoay mãi với một chỗ chưa hiểu. Gỡ ra thường chỉ cần mạnh dạn tìm đến người biết hơn.

5. Hào 5 · 六五

   童蒙，吉。

   Đồng mông, cát.

   Trẻ thơ non dại, tốt.

   Lục Ngũ ở ngôi tôn mà tính nhu, đắc trung, ứng với Cửu Nhị, như người có địa vị mà vẫn giữ lòng hồn nhiên ham học của đứa trẻ. Tiểu Tượng nói tốt vì biết thuận theo và nhún nhường. Như vị giám đốc sẵn lòng nghe nhân viên trẻ giảng về công nghệ mới, chính thái độ ấy mở đường cho cả tổ chức đi lên.

6. Hào 6 · 上九

   擊蒙，不利為寇，利禦寇。

   Kích mông, bất lợi vi khấu, lợi ngự khấu.

   Đánh vào sự tối tăm; không lợi khi làm kẻ cướp, lợi ở việc chống kẻ cướp.

   Thượng Cửu là hào dương ở vị âm, trên cùng của quẻ, cương mạnh mà ở cuối thời Mông, dùng cách mạnh để trị sự ngu muội đã thành tật. Răn dạy quá tay thì chính mình thành kẻ gây hại, còn đúng mức là để ngăn cái xấu xâm vào người học, Tiểu Tượng nói như vậy trên dưới đều thuận. Như cha mẹ nghiêm với con khi con dính vào thói hư, cái nghiêm nên nhắm vào thói hư chứ không nhắm vào đứa trẻ.

Thấy mình còn non thì cứ nhận là non, rồi khiêm tốn tìm người dạy. Hỏi một lần cho thành tâm, nghe xong thì tự suy nghĩ và làm, đừng hỏi lại chỉ để tìm câu mình muốn nghe.

• Quẻ hỗ復24 · Phục
• Quẻ đảo屯3 · Truân
• Quẻ đối革49 · Cách
• Quẻ trước屯3 · Truân
• Quẻ sau需5 · Nhu